Emekli aylığı hesabı yapılırken, prime esas kazançlar, prim gün sayıları, aylık bağlama oranları, hizmetin geçtiği yıllar ve yaş faktörleri etkilidir. Yıllar içinde değişen hükümetler ve devletin ekonomik-sosyal yapısı nedeniyle emekli aylığı hesaplama sistemlerinde sıkça değişiklik yapılmıştır. Yapılan değişiklikler nedeniyle sigortalının ilk defa işe başladığı tarih ve emekli dilekçesini verdiği tarihe göre ayrı ayrı hesaplama türleri kullanılıyor.
SSK (5510/4-a) sigortalılığından bağlanan aylıkların 2000 yılı öncesi sistem, 2000-2008 Eylül arası sistem ve 2008 Ekim ve sonrası sistem olarak üç sisteme göre hesaplanması gerekmektedir. Üç sisteme göre hesaplama, her dönemden farklı güncelleme katsayıları ve birbirinden çok farklı hesaplama unsurları içermesi yönünden oldukça farklı işlemleri içermektedir.
2000 yılı öncesinde emekli aylıklarının hesabında gösterge/katsayı sistemi uygulanmış olup, sigortalının gösterge durumu veya katsayısına göre farklı şekillerde hesaplamalar yapılmaktadır. 2000-2008/Eylül ayları arasında ise 4447 sayılı Kanun ile getirilen aylık bağlama sistemi uygulanmıştır. Yeni dönemde 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile getirilen aylık bağlama sistemi 01.10.2008 itibariyle yürürlüğe girmiştir. Her değişiklik yasası kendinden sonraki süreçte geçerli olmuş, öncesine etkisi söz konusu olmamıştır. Bu da aylık bağlama sisteminin birden fazla alt sistemden oluşmasını ve doğal olarak da karmaşıklaşmasına neden olmuştur.
Birazdan her döneme ayrı olarak kurgulanan aylık hesaplama sistemi detaylı şekilde anlatılacak olup her dönemde karşımıza çıkacak olan “Aylık Bağlama Oranı” tanımını burada yapmakta fayda olduğunu düşünmekteyiz. Aylık bağlama oranının tespitinde ilk 3600 prim gün sayısı için %3,5 3600 günden sonraki 5400 prim gün sayısı için %2 ve 9000 prim gün sayısından fazla olan her 360 gün için de %1,5 rakamı baz alınmaktadır.
01.01.2000 Tarihinden Önce Sigortalı Olanlar
Bu dönemden önce işe girişi bulunan sigortalıların yaşlılık aylığı hesaplanırken gösterge tabloları kullanılmaktadır. Gösterge rakamının bulunabilmesi için sigortalının son on yıldaki prime esas kazançları toplanarak ona bölünmekte, böylece yıllık ortalama kazancı elde edilmektedir. Çıkan rakam gösterge tablosunda mevcut bulunan en yakın değere endekslenerek net bir gösterge rakamı elde edilmektedir.
Bu tarihten önceki dönemde işe girişi bulunan sigortalıların maaş hesaplamalarında katsayı değeri 12.000 olarak kullanılmakta, aylık bağlama oranı da % 60 olarak kabul edilmektedir.
Dolayısıyla 2000 yılı öncesi dönem için emekli aylığı formülü aşağıdaki gibidir;
Emekli Aylığı = (Gösterge Rakamı x 12.000 x Aylık Bağlama Oranı)
01.01.2000 – 30.09.2008 Tarihleri Arasında Sigortalı Olanlar
Bu dönemdeki emekli aylığı hesaplama sistemi, önceki dönemlerde kullanılan gösterge sistemi yerine TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi) ve büyüme hızı oranlarını baz almaktadır. Bu yeni sistemde, sigortalı adına ödenen primler, “Güncelleme Katsayısı” kullanılarak güncellenecektir. Güncellenen primler, toplam prim yatırılan gün sayısına bölünerek günlük kazanç elde edilecektir. Günlük kazanç 30 ile çarpılarak aylık kazanca dönüştürülür. Ardından, aylık kazanç aylık bağlama oranı ile çarpıldığında yaşlılık aylığı hesaplanmış olacaktır.
01.10.2008 Tarihinden İtibaren Sigortalı Olanlar
5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği bu tarih sonrasında ilk defa sigortalı olarak çalışmaya başlayanların emekli aylıkları, ortalama aylık kazanç ile aylık bağlama oranının çarpımı sonrası bulunmaktadır.
Emekli Maaşı = (Ortalama Aylık Kazanç x Aylık Bağlama Oranı)
Bu sistemdeki ortalama aylık kazanç, sigortalının her yıla ait prime esas kazançlarının, kazancın ait olduğu yıldan emekli aylığı talep edilen tarihe kadar güncelleme katsayısı ile güncellenmesi sonucu belirlenecektir.
Hesaplamalar neticesinde sigortalıya bağlanacak aylıklar belirlenen ortalama aylık kazancın %35’inden, sigortalının bakmakla yükümlü olduğu eşi veya çocuğu olması durumunda da belirlenen ortalama aylık kazancın %40’ından az olamayacaktır.
Ortalama aylık kazancın hesabında önemli bir unsur olan güncelleme katsayısı bulunurken, her yılın Aralık ayına göre TÜİK tarafından açıklanan en son temel yıllı TÜFE oranının % 100’ü ile sabit fiyatlarla GSYİH’nin % 30’unun toplamına (1) tam puan ekleniyor.
5510 sayılı Kanunla birlikte aylık bağlama oranının hesaplaması da değişmiştir. Buna göre sigortalının uzun vadeli sigorta kolları için ödemiş olduğu her 360 günlük prim ödeme gün sayısı için aylık bağlama oranı %2 olarak uygulanacaktır. Bu hesaplamada, 360 günden eksik süreler orantılı olarak dikkate alınacak, ancak aylık bağlama oranı hiçbir şekilde %90’ı geçemeyecektir.
Bu örneğe göre otuz yıllık çalışma hayatı bulunan sigortalının aylık belirlenme sürecinde ilk dönem 11/30, ikinci dönem 8/30 ve üçüncü dönem de 11/30 oranında ağırlığa sahip olacaktır.
Emeklilik Dilekçesi 2024 yılında mı yoksa 2025 yılında mı verilmelidir?
Son günlerde kamuoyunda oldukça yer edinen emeklilik dilekçesinin verilme tarihinin yaşlılık aylığına etkisini bu kapsamda detaylandırabiliriz.
2024 ve 2025 yıllarındaki söz konusu maaş farkları, emekli maaşlarının hesaplanmasında esas alınan güncelleme katsayısının belirlenmesi yönteminden kaynaklanmaktadır. Bilindiği üzere, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 29. maddesi kapsamında emekli aylıkları, sigortalının her yıla ait prime esas kazancının, ait olduğu yıldan itibaren aylık talep tarihine kadar geçen yıllar için, her yıl gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek bulunmaktadır. Güncelleme katsayısı ise her yılın Aralık ayına göre TÜİK tarafından açıklanan tüketici enflasyonu tamamı ile büyüme hızının yüzde 30’unun toplamına (1) tam sayısının ilâve edilmesi sonucunda bulunan değeri ifade etmektedir. Ayrıca emekli aylıklarının hesaplanmasında aylığın başlangıç tarihinin yılın ilk altı aylık dönemine rastlaması halinde Ocak ödeme dönemi içinde mevcut emeklilere verilen zam kadar, yılın ikinci altı aylık dönemine rastlaması halinde ise Ocak ve Temmuz aylarındaki emekli maaş artış oranları kadar artırılarak, sigortalının başlangıç aylığı hesaplanır.
Buna göre emekli maaşlarının hesaplanmasında üç temel gösterge etki etmektedir; Tüketici enflasyonu, büyüme hızı ve ocak ya da temmuz aylarında yapılan maaş zamları.
Dolayısıyla emekli aylığı, başvuru tarihinden önceki yıla ait tüketici enflasyonu ile yıl içerisinde yapılan emekli aylık artışına göre belirlendiğinden; emeklilik başvuru tarihi aylık miktarında büyük bir önem arz ediyor.
Bu kapsamda 2024 yılı emekli aylığı hesaplamasında 2023 yılı verileri üzerinden hesaplama yapılmaktadır. 2023 yılı için güncelleme katsayısı (TÜFE % 64,77, GH % 4,5) 1,6612 olmaktadır. Ayrıca 2024 yılı Ocak ve Temmuz aylarında kümülatif olarak emekli aylıklarına yapılan zam oranı % 86,16 olup bu artış oranı da 2024 yılı emeklilerinin maaşlarına yansıtılacaktır.
Ancak 2025 yılı emeklilerinin maaşlarının hesaplanmasında ise bir önceki yılın verileri dikkate alınacaktır. 2024 yılı enflasyon oranı ve büyüme hızı henüz netleşmemekle birlikte, Orta Vadeli Plan (OVP) tahminlerine göre 2024 yılı TÜFE’nin % 35, GH’nın % 3,7 olması beklenmektedir. Buna göre 2025 yılı emeklilerinin emekli aylığı hesaplamasında kullanılacak güncelleme katsayısının 1,366 gerçekleşmesi beklenmektedir. Ayrıca 2025 yılı emekli aylığı hesaplanmasında 2024 yılı kümülatif zam oranı olan % 86,16’lık artış da uygulanamayacaktır.
Görüldüğü gibi yıllar arasındaki enflasyonun önemli oranda düşmesinden kaynaklı olarak 2025 yılı emeklilerimizin 2024 yılı emeklilerimize oranla önemli oranda düşük miktarda bir maaş bağlanması söz konusu olacaktır. Bu oranın, her bir sigortalı için değişkenlik göstermesine rağmen yaklaşık % 25-35 arasında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu nedenle emeklilik hakkını elde etmiş sigortalılardan;
Özel sektörde, kamu kurumlarında ve sermayesinin yüzde 50’sinden fazlası kamuya ait şirketlerde çalışan işçilerden ücretlerini her ayın 1’inde alanların emeklilik dilekçelerini 31.12.2024 tarihinden önce vermeleri halinde 2024 yılı emeklisi sayılacaklardır.
Kamu kurumları ile sermayesinin yüzde 50’sinden fazlası kamuya ait şirketlerde çalışan ve ücretlerini ayın 15’inde alan işçilerimizin 14 Ocak 2025 tarihine kadar emeklilik dilekçesini vermeleri halinde 2024 yılı emeklisi olarak sayılacaklardır.
Emeklilik dilekçesini bu tarihlerden sonra verecek olan işçilerimiz ise 2025 yılı emeklisi sayılacaklardır.
Üzülerek belirtmek isteriz ki aylıklardaki bu fark gelecek yıllarda maaşlara yapılan zam oranlarına göre artarak devam edecektir. Tamamen aynı şartlarla ve aynı maaşlarla çalışan iki işçi arasında ortalama %30’luk bir aylık farkı olması adaletten uzak olduğu gibi sürdürülebilir değildir.
İş ve Sosyal Güvenlik Hizmetleri Ortağı
